Ludność Warszawy w świetle spisów podatkowych z I połowy XVII wieku

Abstrakt

Spisy podatkowe miast wczesnonowożytnych zaliczają się do tzw. źródeł masowych, które umożliwiają oszacowanie liczby mieszkańców oraz ukazanie ich struktury zawodowej, majątkowej i etnicznej. Ważne jest, aby zastosować z rozwagą odpowiednie metody krytyki źródeł historycznych oraz przeliczniki, wskazujące na wielkość ówczesnej rodziny lub na liczbę osób mieszkających w jednym domu, innej dla miasta i dla przedmieść. Podczas badania przynależności kulturowo-etnicznej mieszczan (na podstawie brzmienia nazwiska) ostrożność jest szczególnie wskazana, gdyż nie jest to metoda całkowicie pewna, a osoby długo zamieszkujące miasto ulegały asymilacji kulturowej. Badane spisy fiskalne dla Starej Warszawy wskazują, że w gronie rajców oraz osób najbogatszych na początku XVII w. bardzo silną pozycję mieli kupcy i finansiści pochodzący z krajów niemieckich. Przybysze z krajów włoskich odgrywali zdecydowanie mniejszą rolę. Ponieważ od 1611 r. Warszawa była stałą siedzibą króla, znaczące miejsce zajmowali dworzanie, w tym także szlachta. Większość ludności mieszkała na przedmieściach, gdyż dwa miasta warszawskie liczyły zaledwie po około 2500 osób. Można szacować, że cały ośrodek wraz z dworem i miastami satelickimi (Praga, Skaryszew, Nowe Leszno i Grzybów) około połowy XVII w. posiadał ponad 20 tysięcy mieszkańców, co jest wyraźnie mniejszym szacunkiem od sugestii Marii Boguckiej. Mieszczaństwo Warszawy było wtedy o wiele słabsze niż w Krakowie czy Pradze czeskiej. Najbogatsi kupcy i finansiści z tych ośrodków, jak Wettengel w Pradze i Montelupi w Krakowie górowali majątkowo nad Erkembergerem i Walbachem w Warszawie. Dodać można, że Stara i Nowa Warszawa liczyły razem tylko 26 ha powierzchni otoczonej murami, natomiast Kraków i Kazimierz – 120 ha, a miasta praskie – nawet 700 ha.