Słowa kluczowe
literatura starożytna
przekłady w Polsce w XVIII i XIX wieku
wzory osobowe i postawy obywatelskie
bohaterowie i antybohaterowie z antyku
przekłady w Polsce w XVIII i XIX wieku
wzory osobowe i postawy obywatelskie
bohaterowie i antybohaterowie z antyku
Jak cytować
Brzuska, Barbara. 2019. „Antyk Jako źródło wzorów Wychowawczych I Edukacyjnych W Polsce czasów Rozbiorowych”. In Gremium. Studia Nad Historią, Kulturą I Polityką, nr 13 (grudzień). https://doi.org/10.34768/ig.vi13.320.
Abstrakt
Druga połowa XVIII wieku, czasy klasycyzmu stanisławowskiego, a potem wiek XIX przyniósł w Polsce falę przekładów z łaciny i greki, co wynikało z jednej strony z malejącej liczby osób mogących czytać klasyków Grecji i Rzymu w oryginale, z drugiej strony zaś z przekonania o nadzwyczajnych możliwościach formacyjnych w procesie wychowania młodych ludzi, które miały wynikać z takiej lektury. Zmieniające się warunki polityczne w kraju, zmieniające się prądy literackie wpływały wydatnie i na wybór przekładanych autorów, i na sposób lektury ich dzieł, i na wybierane do upowszechniania wzory osobowe bądź postawy obywatelskie. Ale też pojawiali się antybohaterowie z antyku spoza grona „oczywistych”, nieraz zaskakujący.
Artykuł, którego podstawową bazą były teksty towarzyszące przekładom, przedstawia cele, jakie stawiali sobie tłumacze literatury antycznej w Polsce w trudnych dla niej czasach. Wiele interesującego materiału przynoszą też recenzje ich pracy ukazujące się w ówczesnej prasie oraz rozważania teoretyczne dotyczące funkcji pracy translatorskiej.
Bibliografia
Anonim, [bez tytułu], „Monitor” 1767, nr 97 i 98
Anonim, [bez tytułu], „Orędownik Naukowy” 1844, nr 49
Anonim, Czy godzi się uważać tłumaczenia z obcych języków za szkodliwe w polskiej literaturze, „Gazeta Polska” 1827, nr 320
Anonim, Do czytelnika [w:] Epiktet filozof, czyli Manuał Epikteta z jego innych dzieł wyjęty, Przemyśl 1787
Anonim, Przekłady z greckiego języka Pana Antoniego Bronikowskiego, „Przegląd Poznański” 1860, t. 30, s. 99 – 104
Axer J., Recepcja śródziemnomorskiej tradycji antycznej w Europie środkowo-wschodniej [w:] Czy Polska leży nad Morzem Śródziemnym, red. R. Kusek i J. Sanetra-Szeliga, Kraków 2012
Barańczak S., Mały, lecz maksymalistyczny manifest translatologiczny [w:] idem, Ocalone w tłumaczeniu, wyd. 3., poprawione i znacznie rozszerzone, Kraków 2004
Borowski L., Uwagi nad poezją i wymową i inne pisma krytycznoliterackie, Warszawa 1972
Borowski L., Uwagi nad poezyą i wymową pod względem ich podobieństwa i różnicy z ćwiczeniami w niektórych gatunkach stylu, Wilno 1820
Brodziński K., O klasyczności i romantyczności tudzież o duchu poezji polskiej [w:] idem, Pisma estetyczno-krytyczne, t. 1, red. S. Pigoń, opr. i wstęp Z.J. Nowak, Wrocław 1964
Brodziński K., O klasyczności i romantyczności tudzież o duchu poezji polskiej, „Pamiętnik Warszawski” T. 11, lipiec 1818
Brzuska B., Filologia klasyczna w Szkole Głównej Warszawskiej, Wrocław-Warszawa-Kraków 1992
Chmielowski P., Przekłady Cycerona, „Biblioteka Warszawska” 1872, t. 1
Czajkowski P., Przedmowa tłumacza do: Cycerona księgi o powinnościach, „Pamiętnik Warszawski” T. 19, styczeń 1821
Dantiscus A. [Adam Kazimierz Czartoryski], Myśli o pismach polskich. Z uwagami nad sposobem pisania w rozmaitych materiach, Wilno 1801
Domański J., Blaski i cienie kultury przekładu, „Przekładaniec. Pismo poświęcone przekładom i nie tylko” 2007, nr 18-19
Golański F.N., O wymowie i poezji, Wilno 1788
Golański F.N., Wiadomość o Plutarchu z wyobrażeniem dzieła „Sławnych ludzi”, wstęp do: Sławni ludzie i onych porównania: Plutarcha dzieło, Tom 1, Wilno 1801
Grabowski E., Rozbiory, sprawozdania i wrażenia literackie, „Ateneum” 1881, t. 2
Gurowski A., Russland und die Civilisation, Leipzig 1841
Kaszewski K., Cycero jako filozof i moralista. (Pisma filozoficzne Marka Antoniusza [sic!] Cycerona, przełożył E. Rykaczewski. Część I i II, rok 1874 i 1879. Poznań, nakładem Biblioteki Kórnickiej), „Biblioteka Warszawska” 1880, t. 1
Kaszewski K., O listach Cycerona (Listów Marka Tulliusza Cycerona ksiąg ośmioro, przełożył E. Rykaczewski. Tomów 2. Nakładem Biblioteki Kórnickiej 1873 r.), „Biblioteka Warszawska” 1874, t. 2
Kaszewski K., Wstęp do: Eschilosa „Siedmiu pod Tebami”, „Ateneum” 1879, t. 4
Kaszewski K., Wstęp do: Sofokles, Antygona, „Biblioteka Warszawska” 1853, t. 1
Kleczewski S., O początku, dawności, odmianach i wydoskonaleniu języka polskiego zdania, Lwów 1767
Kostka-Potocki S., O wymowie i stylu, cz. 1 i 2, t. 1 i 4, Warszawa 1815-1816
Kostkiewiczowa T., Przekłady dzieł antycznych w czasach polskiego oświecenia [w:] Antyk oświeconych. Studia i rozprawy o miejscu starożytności w kulturze polskiej XVIII wieku, red. T. Chachulski, Warszawa 2012
Kowalczuk U., Felicjan Faleński. Twórczość i obecność, Warszawa 2002
Krajewski A.A., Przedmowa tłumacza do: Wybór poezyj Horacjusza, Warszawa 1858
Krasicki I., O tłumaczeniu ksiąg [w:] idem, Dzieła, t. 6, wyd. F.K. Dmochowski, Warszawa 1803
Kraushar A., Kartki z pamiętnika Alkara, t. 2, Kraków 1913
Liwiusz Tytus, Dzieje Rzymu od założenia miasta, ks. I–V, przeł. A. Kościółek, Wrocław-Warszawa-Kraków, MCMLXVIII
Małecki A., Prelekcje o filologii klasycznej i jej encyklopedii miane w półroczu letnim 1850, Kraków 1851
Mickiewicz A., O krytykach i recenzentach warszawskich [w:] idem, Dzieła, t. 5, Proza artystyczna i pisma krytyczne, opr. Z. Dokurno, Warszawa 1996
Mochnacki M., Kilka myśli o wpływie tłumaczeń z obcych języków na literaturę polską, „Dziennik Warszawski” t. 1, 1825, nr 3
Mochnacki M., O literaturze polskiej w wieku dziewiętnastym, opr. Z. Skibiński, Łódź 1985
Naruszewicz A., Do Czytelnika [w:] Kaja Korneliusza Tacyta Dzieła wszystkie, przeł. A. Naruszewicz, t. 1, Warszawa MDCCLXXII
Naruszewicz A., Do Jego Królewskiej Mości [w:] Germania Kaja Korneliusza Tacyta, Kraków 1861
Osiński L., Dzieła, t. 2, Warszawa 1861
Osiński L., O potrzebie, ważności w literaturze i warunkach przekładów [w:] idem, Dzieła, t. 4, Warszawa 1862
Pokrzywniak J.T., Tłumaczenia z literatur obcych w recenzjach prasowych początków XIX wieku. Na przykładzie „Nowego Pamiętnika Warszawskiego” i „Pamiętnika Warszawskiego”, „Pamiętnik Literacki” R. 71, 1980, z. 1
Sbornik postanowlenij po Ministierstwu Narodnago Proswieszczenija, t. 2, cz. 2, Petersburg 1876
Schlegel A.W., Obraz literatury starożytnej i nowożytnej, t. 1, przeł. I.S. Grabowski, Warszawa 1831
Siemieński L., Kilka rysów z literatury i społeczeństwa od roku 1848 – 1858, Warszawa 1859
Siemieński L., Próby przekładu „Agamemnona” z trylogii Eschylosa „Oresteja”. Przez Lucjana Siemieńskiego, „Biblioteka Warszawska” 1851, t. 3
Siemieński L., Próby przekładu „Odyssei”, „Orędownik Naukowy” 1844, nr 43, 45, 49
Siemieński L., Przegląd piśmiennictwa, „Czas. Dodatek Miesięczny” 1857, t. 5, z. 2
Siemieński L., Wstęp do: Homer, Odysseja, Warszawa 1876
Słowacki E., O przekładaniu z obcych języków na ojczysty [w:] idem, Dzieła z pozostałych rękopismów ogłoszone, Wilno 1826
Smereka J., Pierwszy filolog Polak w Uniwersytecie Jana Kazimierza, Z. Węclewski. W 50 rocznicę śmierci, „Eos” R. 39, 1938
Szczerbatow A., Gienierał-fieldmarszał kniaź Paskiewicz, jego żizń i diejatiel’nost. Priłożenija k’ tomu V, 1832 – 1847, Petersburg 1896
Szmydtowa Z., Poeci i poetyka, Warszawa 1964
Święch J., Przekłady i autokomentarze [w:] Wielojęzyczność literatury i problemy przekładu artystycznego, red. E. Balcerzan, Wrocław 1984
Uzdowski J., Tragedie Eschilosa w przekładzie K. Kaszewskiego, „Ateneum” 1896, t. 1
Wiszniewski M., Historia literatury polskiej, t. 1, Kraków 1840
Włodek I., O naukach wyzwolonych w powszechności i szczegulności [sic!], Rzym 1780
Zathey H., Homer w Polsce. Przegląd polskich tłomaczeń Homera wydanych do r. 1874 [w:] idem, Pisma, nowe wydanie zbiorowe, t. 2, Poznań 1885
Żdżarski A., Uwagi nad wyjątkami tłumaczenia Liwiusza umieszczonymi w „programie popisu publicznego na Żoliborze [...]”, „Pamiętnik Warszawski”, T. 15, grudzień 1819
Żukowski J.L., Kilka słów o nadużyciu tłumaczeń, „Gazeta Polska” 1827, nr 277-278
Anonim, [bez tytułu], „Orędownik Naukowy” 1844, nr 49
Anonim, Czy godzi się uważać tłumaczenia z obcych języków za szkodliwe w polskiej literaturze, „Gazeta Polska” 1827, nr 320
Anonim, Do czytelnika [w:] Epiktet filozof, czyli Manuał Epikteta z jego innych dzieł wyjęty, Przemyśl 1787
Anonim, Przekłady z greckiego języka Pana Antoniego Bronikowskiego, „Przegląd Poznański” 1860, t. 30, s. 99 – 104
Axer J., Recepcja śródziemnomorskiej tradycji antycznej w Europie środkowo-wschodniej [w:] Czy Polska leży nad Morzem Śródziemnym, red. R. Kusek i J. Sanetra-Szeliga, Kraków 2012
Barańczak S., Mały, lecz maksymalistyczny manifest translatologiczny [w:] idem, Ocalone w tłumaczeniu, wyd. 3., poprawione i znacznie rozszerzone, Kraków 2004
Borowski L., Uwagi nad poezją i wymową i inne pisma krytycznoliterackie, Warszawa 1972
Borowski L., Uwagi nad poezyą i wymową pod względem ich podobieństwa i różnicy z ćwiczeniami w niektórych gatunkach stylu, Wilno 1820
Brodziński K., O klasyczności i romantyczności tudzież o duchu poezji polskiej [w:] idem, Pisma estetyczno-krytyczne, t. 1, red. S. Pigoń, opr. i wstęp Z.J. Nowak, Wrocław 1964
Brodziński K., O klasyczności i romantyczności tudzież o duchu poezji polskiej, „Pamiętnik Warszawski” T. 11, lipiec 1818
Brzuska B., Filologia klasyczna w Szkole Głównej Warszawskiej, Wrocław-Warszawa-Kraków 1992
Chmielowski P., Przekłady Cycerona, „Biblioteka Warszawska” 1872, t. 1
Czajkowski P., Przedmowa tłumacza do: Cycerona księgi o powinnościach, „Pamiętnik Warszawski” T. 19, styczeń 1821
Dantiscus A. [Adam Kazimierz Czartoryski], Myśli o pismach polskich. Z uwagami nad sposobem pisania w rozmaitych materiach, Wilno 1801
Domański J., Blaski i cienie kultury przekładu, „Przekładaniec. Pismo poświęcone przekładom i nie tylko” 2007, nr 18-19
Golański F.N., O wymowie i poezji, Wilno 1788
Golański F.N., Wiadomość o Plutarchu z wyobrażeniem dzieła „Sławnych ludzi”, wstęp do: Sławni ludzie i onych porównania: Plutarcha dzieło, Tom 1, Wilno 1801
Grabowski E., Rozbiory, sprawozdania i wrażenia literackie, „Ateneum” 1881, t. 2
Gurowski A., Russland und die Civilisation, Leipzig 1841
Kaszewski K., Cycero jako filozof i moralista. (Pisma filozoficzne Marka Antoniusza [sic!] Cycerona, przełożył E. Rykaczewski. Część I i II, rok 1874 i 1879. Poznań, nakładem Biblioteki Kórnickiej), „Biblioteka Warszawska” 1880, t. 1
Kaszewski K., O listach Cycerona (Listów Marka Tulliusza Cycerona ksiąg ośmioro, przełożył E. Rykaczewski. Tomów 2. Nakładem Biblioteki Kórnickiej 1873 r.), „Biblioteka Warszawska” 1874, t. 2
Kaszewski K., Wstęp do: Eschilosa „Siedmiu pod Tebami”, „Ateneum” 1879, t. 4
Kaszewski K., Wstęp do: Sofokles, Antygona, „Biblioteka Warszawska” 1853, t. 1
Kleczewski S., O początku, dawności, odmianach i wydoskonaleniu języka polskiego zdania, Lwów 1767
Kostka-Potocki S., O wymowie i stylu, cz. 1 i 2, t. 1 i 4, Warszawa 1815-1816
Kostkiewiczowa T., Przekłady dzieł antycznych w czasach polskiego oświecenia [w:] Antyk oświeconych. Studia i rozprawy o miejscu starożytności w kulturze polskiej XVIII wieku, red. T. Chachulski, Warszawa 2012
Kowalczuk U., Felicjan Faleński. Twórczość i obecność, Warszawa 2002
Krajewski A.A., Przedmowa tłumacza do: Wybór poezyj Horacjusza, Warszawa 1858
Krasicki I., O tłumaczeniu ksiąg [w:] idem, Dzieła, t. 6, wyd. F.K. Dmochowski, Warszawa 1803
Kraushar A., Kartki z pamiętnika Alkara, t. 2, Kraków 1913
Liwiusz Tytus, Dzieje Rzymu od założenia miasta, ks. I–V, przeł. A. Kościółek, Wrocław-Warszawa-Kraków, MCMLXVIII
Małecki A., Prelekcje o filologii klasycznej i jej encyklopedii miane w półroczu letnim 1850, Kraków 1851
Mickiewicz A., O krytykach i recenzentach warszawskich [w:] idem, Dzieła, t. 5, Proza artystyczna i pisma krytyczne, opr. Z. Dokurno, Warszawa 1996
Mochnacki M., Kilka myśli o wpływie tłumaczeń z obcych języków na literaturę polską, „Dziennik Warszawski” t. 1, 1825, nr 3
Mochnacki M., O literaturze polskiej w wieku dziewiętnastym, opr. Z. Skibiński, Łódź 1985
Naruszewicz A., Do Czytelnika [w:] Kaja Korneliusza Tacyta Dzieła wszystkie, przeł. A. Naruszewicz, t. 1, Warszawa MDCCLXXII
Naruszewicz A., Do Jego Królewskiej Mości [w:] Germania Kaja Korneliusza Tacyta, Kraków 1861
Osiński L., Dzieła, t. 2, Warszawa 1861
Osiński L., O potrzebie, ważności w literaturze i warunkach przekładów [w:] idem, Dzieła, t. 4, Warszawa 1862
Pokrzywniak J.T., Tłumaczenia z literatur obcych w recenzjach prasowych początków XIX wieku. Na przykładzie „Nowego Pamiętnika Warszawskiego” i „Pamiętnika Warszawskiego”, „Pamiętnik Literacki” R. 71, 1980, z. 1
Sbornik postanowlenij po Ministierstwu Narodnago Proswieszczenija, t. 2, cz. 2, Petersburg 1876
Schlegel A.W., Obraz literatury starożytnej i nowożytnej, t. 1, przeł. I.S. Grabowski, Warszawa 1831
Siemieński L., Kilka rysów z literatury i społeczeństwa od roku 1848 – 1858, Warszawa 1859
Siemieński L., Próby przekładu „Agamemnona” z trylogii Eschylosa „Oresteja”. Przez Lucjana Siemieńskiego, „Biblioteka Warszawska” 1851, t. 3
Siemieński L., Próby przekładu „Odyssei”, „Orędownik Naukowy” 1844, nr 43, 45, 49
Siemieński L., Przegląd piśmiennictwa, „Czas. Dodatek Miesięczny” 1857, t. 5, z. 2
Siemieński L., Wstęp do: Homer, Odysseja, Warszawa 1876
Słowacki E., O przekładaniu z obcych języków na ojczysty [w:] idem, Dzieła z pozostałych rękopismów ogłoszone, Wilno 1826
Smereka J., Pierwszy filolog Polak w Uniwersytecie Jana Kazimierza, Z. Węclewski. W 50 rocznicę śmierci, „Eos” R. 39, 1938
Szczerbatow A., Gienierał-fieldmarszał kniaź Paskiewicz, jego żizń i diejatiel’nost. Priłożenija k’ tomu V, 1832 – 1847, Petersburg 1896
Szmydtowa Z., Poeci i poetyka, Warszawa 1964
Święch J., Przekłady i autokomentarze [w:] Wielojęzyczność literatury i problemy przekładu artystycznego, red. E. Balcerzan, Wrocław 1984
Uzdowski J., Tragedie Eschilosa w przekładzie K. Kaszewskiego, „Ateneum” 1896, t. 1
Wiszniewski M., Historia literatury polskiej, t. 1, Kraków 1840
Włodek I., O naukach wyzwolonych w powszechności i szczegulności [sic!], Rzym 1780
Zathey H., Homer w Polsce. Przegląd polskich tłomaczeń Homera wydanych do r. 1874 [w:] idem, Pisma, nowe wydanie zbiorowe, t. 2, Poznań 1885
Żdżarski A., Uwagi nad wyjątkami tłumaczenia Liwiusza umieszczonymi w „programie popisu publicznego na Żoliborze [...]”, „Pamiętnik Warszawski”, T. 15, grudzień 1819
Żukowski J.L., Kilka słów o nadużyciu tłumaczeń, „Gazeta Polska” 1827, nr 277-278