Zniszczenie Wiślicy w 1135 roku w świetle przekazów źródłowych i literatury historycznej (część I: źródła)
PDF

Słowa kluczowe

Wiślica, Wincenty Kadłubek, roczniki polskie, Wołodar Rościsławic, Piotr Włostowic,

Jak cytować

Benyskiewicz, Krzysztof. 2020. „Zniszczenie Wiślicy W 1135 Roku W świetle przekazów źródłowych I Literatury Historycznej (część I: źródła)”. In Gremium. Studia Nad Historią, Kulturą I Polityką, nr 14 (grudzień), 39-67. https://doi.org/10.34768/ig.vi14.292.

Abstrakt

Artykuł pt. Zniszczenie Wiślicy w 1135 roku w świetle przekazów źródłowych i literatury historycznej (cz. I. Źródła), stanowi pierwszą część dwuetapowego cyklu poświęconego prezentacji przekazów źródłowych i badań historycznych związanych najazdem na miasto w 1135 roku. Autor poddaje analizie wiadomości kronik i roczników oraz rejestruje wyniki poszukiwań archeologicznych prowadzonych na obszarze Wiślicy na przestrzeni kilkudziesięciu lat. Jeśli chodzi o źródła narracyjne, oryginalne opowiadanie o katastrofie grodu zawiera tylko Kronika polska Wincentego Kadłubka. Pozostałe kroniki (Dzierzwy, wielkopolska, Długosza) prezentują skrócone lub rozbudowane wersje pierwowzoru. Nie mają zatem walorów niezależnych przekazów. Podobnie prezentuje się sytuacja polskich annałów. Wartościowe treści, z historycznego punktu widzenia, zawierają tylko najstarsze roczniki, wywodzące się z tzw. Annales regni Polonorum deperditiRocznik kapituły krakowskiej i Rocznik krótki. Późne XIV-XV-wieczne roczniki dostarczają informacji będących tylko efektem domysłów autorów.

Najprawdopodobniej, zaginiony rocznik dawny był także podstawą opowiadania Wincentego Kadłubka. Kronikarz, znany z retorycznych popisów, rozbudował jednozdaniową wiadomość rocznika w obszerną (3 rozdziały trzeciej księgi kroniki) narrację o zniszczeniu Wiślicy przez ruskiego księcia Wołodarowica. Zdaniem autora artykułu, barwna opowieść o zemście, zdradzie, krwawej rzezi i karze za wiarołomstwo jest wytworem wyobraźni kronikarza. Fabularną kanwę relacji tworzyły motywy zaczerpnięte, przede wszystkim, z biografii Piotra Włostowica. W tej sytuacji, relacja Kadłubka nie może być fundamentem do rekonstrukcji wydarzeń w Wiślicy w 1135 roku.

Podstawą wiedzy o losach miasta pozostaną wzmianki najstarszych roczników, uzupełnione rezultatami eksploracji archeologicznych. Dotychczasowe wyniki poszukiwań, obfitujące w interesujące znaleziska, wymagają jednak gruntownego opracowania. Przekaz roczników znajdzie istotne wsparcie po uzgodnieniu m.in. chronologii reliktów odkrytych obiektów i artefaktów.

https://doi.org/10.34768/ig.vi14.292
PDF

Bibliografia

Antoniewicz W., Wartołowska Z., Badania grodziska w Wiślicy, pow. Pińczów w r. 1949, „Materiały Wczesnośredniowieczne"1949, t. 1, s. 73-82.
Antoniewicz W., Wartołowska Z., Badania grodziska w Wiślicy, pow. Pińczów w r. 1950, „Materiały Wczesnośredniowieczne" 1950, t. 2, s. 45-60;
Antoniewicz W., Wartołowska Z., Sprawozdanie z prac wykopaliskowych na grodzisku w Wiślicy, pow. Pińczów za lata 1951 i 1952, „Materiały Wczesnośredniowieczne" 1953, t. 4, s. 149-161;
Antoniewicz W., Wartołowska Z., Prace wykopaliskowe w Wiślicy, w latach 1953 i 1954, „Sprawozdania Archeologiczne" 1955, t. 1, s. 235-250;
Balzer O, Studyum o Kadłubku, [w:] Pisma pośmiertne Oswalda Balzera, t. 2, Lwów 1935.
K. Benyskiewicz, Długosz jako kronikarz dziejów Podniestrza w I połowie XII wieku, „In Gremium” 2106, t. 10, s. 35-58.
Baumgarten de N., Pervaâ vetv’ knâzej Galickih, „Letopis’ istoriko-rodoslovnogo obŝestva v Moskve” 1908, t. 4, s. 3-20 (na podstawie http://www.maxknow.ru/images/upload/articles51/1558.htm#galicky; (data dostępu: 13.05.2019),
Baumgarten de N., Genealogies et mariages occidentaux de Rurikides Russes du Xe Au XIIIe siecle, „Orientalia Christiana” 1927, t. 9, z. 1.
Bender W., Gród w Wiślicy w świetle źródeł archeologicznych, „Dawna Kultura", 1955, z. 2, s. 70-77.
Bender W., Cmentarzysko wczesnośredniowieczne we wsi Goresławice pow. Pińczów, „Wiadomości Archeologiczne” 1955, t. 22, z. 1, s. 98-101.
Bieniak J., Autor Rocznika dawnego, [w:] Kultura średniowieczna i staropolska. Studia ofiarowane Aleksandrowi Gieysztorowi w pięćdziesięciolecie pracy naukowej, Warszawa 1991, s. 429-442.
Bieniak J., Głos w dyskusji, „Studia Źródłoznawcze” 1976, t. 20, s. 123-124.
Bienak J., Mistrz Wincenty w życiu politycznym Polski przełomu XII i XIII wieku, [w:] Mistrz Wincenty Kadłubek człowiek i dzieło, pośmiertny kult i legenda, Materiały sesji naukowej – Kraków 10 marca 2000, red. K. R. Prokop, Kraków 2001, s. 21-48
Budkowa Z., Początki rocznikarstwa polskiego, „Studia Źródłoznawcze” 1958, t. 2, s. 81-96.
Budkowa Z., Dyskusja, [w:] I Konferencja Naukowa w Warszawie 23 i 24 marca 1960, Warszawa 1962, s. 85-87.
Budkowa Z., W sprawie fundacji kościołów wiślickich, "Sprawozdania ZBPŚ UW i PW", Warszawa 1970, s. 33.
Cetwiński M., „Carmen Mauri" czyli efekt śnieżnej kuli - przemiana hipotezy w fakt historyczny, [w:] idem, Historia i polityka. Teoria i praktyka mediewistyki na przykładzie badań dziejów Śląska, Kraków 2008, s. 173-190.
Charzewska J., Opis szczątków kostnych z cmentarzyska wczesnośredniowiecznego w Gorysławicach powiat Busko, [w:] Badania archeologiczne w okolicy Wiślicy. "Rozprawy ZBnPŚ UW i PW" 1963 t. 2, s. 200-211.
David P., La Pologne dans l’obituaire de Saint-Gilles en Languedoc au XIIe siècle, „Revue des études slaves” 1939, t. 19,
David P., Recherches sur l’annalistique polonaise du XIe au XVIe siècle, „Revue des Questions Historiques”, 1932, vol. 116, p. 5-58, 257-274.
Dąbrowska E., Studia nad osadnictwem wczesnośredniowiecznym Ziemi Wiślickiej, Wrocław 1965.
Dąbrowska E., Osadnictwo wczesnośredniowieczne rejonu Wiślicy, [w:] III Konferencja Naukowa w Warszawie 13 i 14 kwietnia 1962, Referaty i dyskusje, „Sprawozdania Zespołu Badań nad Polskim Średniowieczem Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki Warszawskiej" (dalej: "Sprawozdania ZBPS UW i PW") 1964, t. 2, s. 47-55.
Dąbrowski J., Dawne dziejopisarstwo polskie do 1480 r., Wrocław 1964; W. Korta, Średniowieczna annalistyka śląska, Wrocław 1966;
Donskoj D. V., Rûrikoviči. Istoričeskij slovar’, Moskva 2008.
Drelicharz W., Annalistyka małopolska. XIII-XV wieku. Kierunki rozwoju wielkich roczników kompilowanych, Kraków 2003.
Drelicharz W., Wstęp do studium źródłoznawczego Rocznika Sędziwoja, „Studia Historyczne” 1992, t. 35, z. 3, s. 291-306.
Drelicharz W., Źródła i autor Rocznika Sędziwoja. Z dziejów kultury historycznej duchowieństwa wielkopolskiego w XV w., „Nasza Przeszłość” 1993, nr 80, s. 131-167.
Font M., Vengersko-russkie političeskie svâzi v XII veke, [w:] Vengry i ih sosedi po Centralnoj Evrope v Srednie veka i Novoe vremâ. (Pamâti Vladimira Pavloviča Šušarina), red. T. M. Ismailov, A. S. Stykalin i in., Moskva 2004.
Gąssowski J., Archeologia Wiślicy hipotezy i kontrowersje, [w:] Wiślica. Nowe badania i interpretacje, red. A. Grzybkowski, Warszawa 1997, s. 19.
Glińska N., Wiślica we wczesnym średniowieczu w świetle dotychczasowych badań archeologicznych. Stan badań i problematyka badawcza, [w:] W kręgu obchodów milenijnych na Kielecczyźnie (1957-1967/68). Państwo-Kościół-Nauka-Popularyzacja, red. A. Młynarczyk-Tomczyk, Sz. Orzechowski, Kielce 2017, s. 243-278.
Gliński W., Ratownicze badania archeologiczne na stanowisku Regia w Wiślicy w 1994 roku, [w:] Wiślica. Nowe badania i interpretacje, red. A. Grzybkowski, Warszawa 1997, s. 129-137.
W. Gliński, Zespól palatialny w Wiślicy w świetle badań archeologicznych, [w:] Osadnictwo i architektura ziem polskich w dobie zjazdu gnieźnieńskiego, red. A. Buko, Z. Świechowski, Warszawa 2000, s. 258-267.
W. Gliński, Wiślica plemienna czy wczesnośredniowieczna, [w:] Civitates Principales. Wybrane ośrodki władzy Polsce średniowiecznej. Katalog wystawy, Gniezno 1998, s. 77-91.
Gliński W., Koj J., Z nowszych badań nad wczesnośredniowieczną Wiślicą, „Slavia Antiqua” 1999, t. 40, s. 119-150.
Golovko A. B., Problema političeskogo i vojennogo soûza v otnošenâh Rusi i Polši (30- gody XI - 30-e gody XII v.), „Sovetskoe Slavânovedenie" 1986, t. 4, s. 52-59.
Golovko A. B., Knâz’ Volodimirko Volodarovič – peršij volodar ob’êdnanogo galic’kogo knâzivstva, [w:] Ukraïna: kul’turna spadŝina, nacional’na svidimist’, deržavnist’, t. 15, 2006-2007, s. 90-97.
Grodecki R., Mistrz Wincenty, biskup krakowski (Zarys biograficzny), „Rocznik Krakowski” 1923, t. 19, s. 56.
Grodecki R., Zachorowski S., Dąbrowski J., Dzieje Polski średniowiecznej, t. 1, oprac. J. Wyrozumski, Kraków 1995.
Górna D., Drewniana zabudowa grodu wiślickiego, „Światowit” 1982, t. 35, s. 129-160.
Hóman B., Geschichte des Ungarischen Mittelaters, Bd. 1, Berlin 1940.
Jasiński K., Rodowód pierwszych Piastów, (PTPN. Wznowienia, t. 19), Poznań 2004.
Jasiński T., Początki polskiej annalistyki, [w:] Nihil superfluum esse. Studia z dziejów średniowiecza ofiarowane Profesor Jadwidze Krzyżaniakowej, red. J. Strzelczyk, J. Dobosz, Poznań 2000, s. 129-146.
Jasiński T., Rocznik poznański, Ze studiów nad annalistyką polską i czeską, [w:] Aetas media, aetas moderna. Studia ofiarowane profesorowi Henrykowi Samsonowiczowi w siedemdziesiąta rocznicę urodzin, Warszawa 2000, s. 664-672.
Jasiński T., Rocznik obcy w Roczniku kapituły krakowskiej, [w:] Scriptura custos memoriae. Prace historyczne, red. D. Zydorek, Poznań 2001, s. 217-224.
W. Kętrzyński, O rocznikach polskich. (Osobne odbicie z Tomu XXXIV Rozpraw Wydziału historyczno-filozoficznego Akademii Umiejętności w Krakowie) , Kraków 1896, s. 1-190.
J. Kalaga, Wczesnośredniowieczne osadnictwo przy ul. Batalionów Chłopskich w Wiślicy, „Światowit” 1986, t. 36, s. 131-174.
Kalaga J. Przyczynek do sporu o Wiślicę, „Z Otchłani Wieków” 1981, t. 47, z. 3, s. 143-145.
Kardyś P., Dom Długosza w Wiślicy, [w:] Między Wisłą a Pilicą. Studia i Materiały Historyczne, t. 7, red. B. Wojciechowska, L. Michalska-Bracha, Kielce 2006, s. 9-26.
Kardyś P. Wislica w średniowieczu i w okresie wczesnonowożytnym. Studia dziejów miasta, Kielce 2006.
Kozłowska-Budkowa Z., Szkice i materiały z dziejów Wiślicy, [w:] Studia związane z badaniami wiślickimi, "Rozprawy Zespołu Badań nad Polskim Średniowieczem Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki Warszawskiej" (dalej: „Rozprawy ZBPS UW i PW”) 1970, t. 5, s. 9-36.
Kozłowska-Budkowa Z., Wstęp, [w:] Najdawniejsze roczniki krakowskie i kalendarz, [w:] Pomniki dziejowe polski. Seria II, t. 5, ed. eadem, Warszawa 1978, s. VIII-LXXIII;
Kozłowska-Budkowa Z., W sprawie fundacji kościołów wiślickich, "Sprawozdania ZBnPŚ UW i PW" (1967-1968), Warszawa 1970, s. 34;
Kumor B., Patrocinia najstarszych kościołów w Wiślicy do końca XII wieku, [w:] Wiślica. Nowe badania i interpretacje, red. A. Grzybkowski, Warszawa 1997, s. 142-146.
Kurnatowscy Z. i S., Możliwości poznawczego wykorzystania źródeł archeologicznych, [w:] Ad fontes. O naturze źródła historycznego, red. S. Rosik, P. Wiszewski, Wrocław 2004, s. 27-32.
Mikuła M., Mistrza Wincentego Kronika a Annales regni Polonorum deperditi. W poszukiwaniu źródeł do dziejów polski piastowskiej w III i IV księdze Kroniki, „Cistercium Mater Nostra. Tradycja, historia, kultura” 2008, R. 2, t. 2 , s. 101-129.
Kollinger K., Dlaczego Mistrz Wincenty „przemilczał” kaźń Piotra Włostowica?, [w:] Onus Athlanteum. Studia nad Kroniką biskupa Wincentego, red. A. Dąbrówka, W. Wojtowicz, Warszawa 2009, s. 190-200.
Kozioł P, Alegoria, narracja, niespójność, [w:] Onus Athlanteum. Studia nad Kroniką biskupa Wincentego, red. A. Dąbrówka, W. Wojtowicz, Warszawa 2009, s. 459-465.
G. Labuda, Gdzie pisano najdawniejsze roczniki polskie?, „Roczniki Historyczne” 1957, t. 23, s. 79-97.
G. Labuda, Jeden czy dwa roczniki niemieckie u podstaw polskiego rocznikarstwa?, „Studia Źródłoznawcze” 2001, t. 39, s. 7-27.
G. Labuda, Rocznik poznański, „Studia Źródłoznawcze” 1958, t. 2, s. 97-112.
G. Labuda, Roczniki polskie, [w:] Słownik starożytności słowiańskich. Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych do schyłku wieku XII, t. 4, G. Labuda, Z. Stieber, Wrocław-Warszawa-Kraków 1970, s. 510-512.
Labuda G., Główne linie rozwoju rocznikarstwa polskiego w wiekach średnich, „Kwartalnik Historyczny” 1971, t. 78, s. 804-839.
Lalik T., Wiślica między Krakowem i Sandomierzem we wczesnym średniowieczu (streszczenie referatu), [w:] III Konferencja Naukowa 13 i 14 kwietnia 1962, Referaty i dyskusje, "Sprawozdania ZBPS UW i PW" 1964, t. 2, s. 45-46.
Leśny J., Wiślica, [w:] Słownik starożytności słowiańskich. Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych do schyłku wieku XII, red. G. Labuda, Z. Steiber, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1977, s. 497-498.
Linničenko I., Vzaimnyâ otnošeniâ Rusi i Pol’ši do poloviny XIV stoletiâ, č. 1, Kiev 1884.
Maleczyński K., Bolesław III Krzywousty, Kraków 2010.
Ożóg K., Studium o „Roczniku Traski”, „Studia Historyczne” 1980, R. 23, z. 4, s. 517-534.
Ożóg K., „Dopełnienie szamotulskie” – studium źródłoznawcze, „Studia Historyczne” 1992, t. 35, z. 2, s. 143-153.
Perlbach M., Die Anfänge der polnischen Annalistik, „Neues Archiv der Gesellschaft für ältere deutsche Geschichtskunde” 1899, Bd. 24, s. 231-285.
Plezia M., Scripta minora. Łacina średniowieczna i Wincenty Kadłubek, Kraków 2001.
Rajchert J., Urazy czaszkowe ze szczególnym uwzględnieniem średniowiecznych stanowisk terenów dzisiejszej Polski, „Światowit” 2002, t. 4, Fasc. B., s. 189-204.
Rapov O. M., Knâžeskie vladeniâ na Rusi v XI – pervoj polovinie XIII v., Moskva 1977.
Rodzińska-Chorąży T., Kamińska M., Milenijne badania architektury w Wiślicy, [w:] W kręgu obchodów milenijnych na Kielecczyźnie (1957-1967/68). Państwo-Kościół-Nauka-Popularyzacja, red. A. Młynarczyk-Tomczyk, Sz. Orzechowski, Kielce 2017 s. 291-320.
Rosik S., Bolesław Krzywousty, Wrocław 2013.
Semkowicz W., Rocznik tzw. Świętokrzyski dawny, „Rozprawy Akademii Umiejętności. Wydział Historyczno-Filozoficzny” 1910, t. 28, s. 241-294;
J. Sikora, Działaność fundacyjna księcia Kazimierza Sprawiedliwego w świetle nowych badań, "Acta Universitatis Lodzensis. Folia Archeologica" 2004, t. 24, s. 127-154.
Smolka S., Polnische Annalen bis zum Anfange des vierzehnten Jahrunderts, Lemberg 1873.
Stachurska A., Stachurski P., Rekonstrukcja stanowiska archeologicznego „Regia” w Wiślicy, [w:] Osadnictwo i architektura ziem polskich w dobie zjazdu gnieźnieńskiego, red. A. Buko, Z. Świechowski, Warszawa 2000, s. 269-273.
Szymański W., Cmentarzysko wczesnośredniowieczne w Gorysławicach, powiat Busko, [w:] Badania archeologiczne w okolicy Wiślicy. "Rozprawy ZBnPŚ UW i PW" 1963 t. 2, s. 139-197.
Śliwiński B., W sprawie pochodzenia Mistrza Wincentego, „Studia Źródłoznawcze” 1979, t. 24, s. 167-172.
Šaranevič I., Istoriâ Galicko-Vladimirskoj Rusi, L’vov 1863.
Tatiŝev V. N., Istoriâ Rossijskaâ, podgot. M. P. Irošnikov, Z. N. Savel’eva, red. A. I. Andreev, S. N. Valk, M. N. Tihomirov, č. 2, Moskva 1995
Twarowska E., Cmentarzysko i kościół św. Marcina w Wiślicy, „Światowit” 1982, t. 35, s. 195-256.
Tyniec-Kępińska A., Uwagi na temat możliwości datowania śladów osadnictwa przy ul. Batalionów Chłopskich Wiślicy [w:] Wiślica. Nowe badania i interpretacje, red. A. Grzybkowski, Warszawa 1997, s. 54-56;
Ûrasov M., Kto pomogal Borisu Kalmanoviču v 1132 g. v ego bor’be za vengerskij prestol c Beloj II?, „Knâža Doba. Istoriâ i kultura” 2008, No 2, s. 93-97.
Varga G., Ungarn und das Reich vom 10. bis zum 13. Jahrhundert. Das Herrscherhaus des Arpaden zwischen Anlehnung und Emanzipation, München 2003.
Vojtovič L., Galič u političnomu žitti Evropi XI-XIV stolit’, L’viv 2015.
Vojtovič L., Knâža doba. Portrety eliti, Bila Cerkva 2006.
Waitz G,, Verlorene Mainzer Annalen, [w:] Nachrichten von der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften und der Georg-Augusts Universität, Göttingen 1873, s. 388-391.
Wartołowska Z., Sprawozdanie z prac wykopaliskowych w Wiślicy, pow. Pińczów w r. 1955, „Sprawozdania Archeologiczne" 1959, t. 5, s. 237-250.
Wartołowska Z., I. Górska, L. Graba-Łęcka, Ł. Okulicz, Badania grodziska w Wiślicy w 1956 г., „Sprawozdania Archeologiczne" 1959, t. 7, s. 49-56;
Wartołowska Z., Wyniki badań archeologicznych w Wiślicy, „Ochrona Zabytków" 1960, R. 13, z. 1-4, s. 82-87;
Wartołowska Z., Osada i gród w Wiślicy w świetle badań wykopaliskowych do 1962, [w:] Odkrycia w Wiślicy, "Rozprawy ZBPS UW i PW" 1963, t. 1, s. 31-45.
Wartolowska Z., Wiślica w IX, X i XI wieku (streszczenie referatu), [w:] II Konferencja Naukowa w Warszawie 28 i 29 kwietnia 1961. Referaty i dyskusje, "Sprawozdania ZBPS UW i PW" 1963, t. 1, s. 21-22.
Wartołowska Z., Gród wiślicki,[ w:] III Konferencja Naukowa w Warszawie 13 i 14 kwietnia 1962 г., Referaty i dyskusje, "Sprawozdania ZBPŚ UW i PW" 1964, t. 2, s. 31-36.
Wartołowska Z., Dzieje Wiślicy w świetle odkryć archeologicznych, [w:] V Konferencja Naukowa w Busku Zdroju i w Wiślicy 19-20 maja 1966, Referaty i dyskusje, "Sprawozdania ZBPS UW i PW" 1968, s. 37-52.
Weber-Kozińska M., Fundamenty kościoła przy ul. Batalionów Chłopskich w Wiślicy, [w:] Wiślica. Nowe badania i interpretacje, red. A. Grzybkowski, Warszawa 1997, s. 33-53.
Wierciński A., Analiza antropologiczna serii czaszek wiślickich z cmentarzyska wczesnośredniowiecznego przy ul. Batalionów Chłopskich. Wykopaliska w latach 1958-1959, [w:] Odkrycia w Wiślicy, „Rozprawy ZBPŚ UW i PW" 1963, t. 1, s. 273-294.
Wierciński A., Program i rezultaty dotychczasowych badań antropologicznych w Wiślicy i Kijach, „Sprawozdania ZBPŚ UW i PW”, t. 1, s. 83-84.
Wiśniowski E., Rozwój sieci parafialnej w prepozyturze wiślickiej w średniowieczu, "Rozprawy ZBnPŚ UW i PW" 1970, t. 5, ss. 179.
Włodarski B., Ruś w planach politycznych Bolesława Krzywoustego, „Zeszyty Naukowe UMK w Toruniu” 1966, t. 2, 37-57.
Wojciechowski T., O rocznikach polskich X-XV wieku, „Pamiętnik Akademii Umiejętności w Krakowie” 1880, t. 4, s. 144-233.
Wojciechowski T., Szkice historyczne jedenastego wieku, wyd. A. Gieysztor, Kraków 1951.
Zakrzewski S., Okres do schyłku XII w., [w:] S. Zakrzewski, S. Zachorowski, O. Halecki, J. Dąbrowski, S. Smolka, F. Papee, Encyklopedia polska, t. 5, cz. 1, Historya polityczna Polski, cz. 1, Wieki średnie, Kraków 1920, s. 1-133.
Zeissberg H., Die polnische Geschichtsschreibung des Mittelalters, Leipzig 1873.
Żurowska K., Kościół św. Mikołaja w Wiślicy na tle romańskich jednonawowych budowli sakralnych, [w:] Wiślica. Nowe badania i interpretacje, red. A. Grzybkowski, Warszawa 1997, s. 57-60.